Kansen voor regionaal bedrijfsleven door bevolkingsdaling

29 Aug 2010

Ondernemers zien krimp niet als probleem, maar als een kans om het heft in eigen handen te nemen. Waardebehoud en waardecreatie staan centraal bij de aanpak van de gevolgen van krimp.

De komende dertig jaar zal volgens de prognoses ongeveer 40% van de Nederlandse gemeenten te maken krijgen met een daling van de bevolking. Noordoost-Groningen is één van die regio’s in Nederland waar plaatselijk meer dan 15% krimp wordt verwacht.

Deze regio is daarmee de zwaarst krimpende regio van Nederland. Ook Noordoost-Friesland en Zuidoost-Drenthe krijgen te kampen met serieuze krimpcijfers. Hoewel de krimp van regio tot regio anders uitpakt, levert het voor elke regio nieuwe opgaven op.

Om een positieve toekomst te scheppen voor de regio organiseerde VNO-NCW Noord in samenwerking met Rabobank Zuid en Oost Groningen, woningcorporatie Lefier en de Provincie Groningen deze zomer een bijeenkomst over dit thema. De conclusie? Als regio moet je voor een duidelijke identiteit kiezen en het heft in eigen handen nemen.

Economische effecten van krimp

De krimpsituatie in Noordoost-Groningen heeft consequenties voor het sociaal-economisch perspectief van de regio. Maar demografische krimp betekent niet automatisch economische krimp. Met minder mensen kan de regionale economie nog steeds floreren en innovatief zijn. Kijk naar de Eemshaven.

Vaak is het niet de bedrijvigheid die als eerste wordt getroffen in een krimpregio. De eerste effecten van krimp zijn te zien in het onderwijs en op de woningmarkt. Zo zullen tot 2030 in het Eemsmondgebied dertig scholen sluiten terwijl in Oost-Groningen de sluiting van dertig tot tachtig scholen wordt verwacht.

Toch staan demografische en economische krimp wel met elkaar in verband. Veel krimpregio’s zijn regio’s waar de economische structuur van oudsher zwakker is. Er is minder werkgelegenheid en bedrijvigheid. Hoog opgeleide jongeren trekken weg. Hierdoor komt het voorzieningenniveau als gevolg van leegstand onder druk te staan en de waarde van (zakelijk)onroerend goed neemt af.

Maar ook bedrijven hebben te maken met gevolgen van krimp, bijvoorbeeld bij het vervangen van vertrekkend personeel. Winkeliers kunnen zich niet staande houden in krimpende kernen. Krimp kan bovendien zorgen voor een sterk toenemende mismatch op de regionale arbeidsmarkt. Zo neemt door de verouderende bevolking de vraag naar zorgend personeel toe, maar het aanbod van zorgend personeel af. Personeel in onder andere de bouwsector en de techniek komt juist in toenemende mate zonder werk te zitten.

Strategieën voor krimp

Krimp vraagt om een andere manier van denken en handelen. Kunst is om te anticiperen op de gevolgen van krimp en te zoeken naar kansen die passen bij de regio. Krimp kan worden bestreden, worden bijgesteld en worden benut. De ene strategie sluit de andere niet uit.

Toch zal vooral het bedrijfsleven moeten kiezen voor het accepteren en benutten van krimp. Bevolkingsdaling kan immers grote kansen voor het regionale bedrijfsleven bieden. Zeker als krimp als gebiedsontwikkeling wordt benaderd. Het verzilveren van die kansen zou het uitgangspunt moeten zijn. Bij deze strategie passen economische initiatieven om bedrijvigheid te versterken en innoveren.

Rol van het bedrijfsleven

Er gebeurt erg veel om de kansen van krimp in beeld te brengen. Zo zijn er allerlei concrete beleidsmaatregelen voorgesteld. Wat hierbij opvalt is dat de rol van het bedrijfsleven nog onderbelicht is. In dat licht organiseerde VNO-NCW Noord recent een brainstorm bijeenkomst in Westerlee.

Genodigd waren vooral ondernemers, woningbouwcorporaties, zorginstellingen en stakeholders uit de driehoek Winschoten, Stadskanaal, Veendam. Het doel was te komen tot concrete plannen waarmee het regionale bedrijfsleven samen met de lokale overheden, onderwijs en zorginstellingen de kansen die krimp geeft zou kunnen oppakken.

De generieke conclusie van deze bijeenkomst was helder. Beschouw het krimpgebied als een gebied waar specifieke economische gebiedsontwikkeling gaat plaatshebben. Maak keuzes en creëer focus zodat de beoogde gebiedsontwikkeling ook echt tot stand komt.

Aandachtspunten

Hoewel de bevolkingsdaling in Oost-Groningen in de komende jaren een feit is, denken ondernemers in de regio niet in termen van krimp. Kansen te over, is de gedachte. Het is echter goed te kijken naar de aandachtspunten bij het aanpakken van krimp. Wat zijn absolute randvoorwaarden om krimp succesvol om te zetten in een kans?

  • Samenwerken is essentieel

Samenwerking is de belangrijkste randvoorwaarde voor succes. Daarvoor is bij alle betrokken partijen het gevoel van urgentie (bewustwording) nodig en het besef dat men de issues niet alleen kan oppakken.

  • Een trekker zorgt voor doorzettingskracht

Bij veel initiatieven die een succes zijn gebleken geldt dat er, zeker in moeilijke tijden, iemand voor het project is gaan staan. Een wethouder, een directeur, een voorzitter. Directe betrokkenheid van bestuurders bij de partners is daarvoor essentieel.

  • Toon politieke moed

Om in samenwerking tot vernieuwende concepten te komen, is het nodig dat partijen hun eigen posities kunnen loslaten en risico’s durven nemen. Posities durven loslaten en risico’s nemen vereist (politieke) moed op bestuurlijk niveau bij gemeenten maar ook in de colleges en bestuursraden van zorg- en onderwijsinstellingen. Bij het zoeken naar partners is dus het devies: niet te laag beginnen in de organisatie.

  • Maak nieuwe combinaties

Bij samenwerking is de betrokkenheid van de juiste partners van belang. Partners moeten op één lijn zitten en duidelijk weten wat hun positie is in halen en brengen. Voor individuele ondernemers gaat het om het verbreden van het bedrijf door het zoeken naar anderen markten en doelgroepen.

  • Kijk breder dan de eigen regio

Ook partners buiten de directe regio kunnen goede partners zijn. Deze blik naar buiten (andere provincies, landen of steden) is essentieel.

  • Faciliteer het samenwerkingsproces

Samenwerkingsprocessen in krimpgebieden zijn vaak arbeidsintensief en leveren pas op termijn effect op. Dit betekent dat er bij aanvang procesgeld nodig is om initiatieven op gang te brengen. In alle krimpregio’s zijn regelingen beschikbaar om goede initiatieven tot stand te brengen.

  • Zorg voor focus

Specifiek voor initiatieven genomen door individuele ondernemers geldt: zorg voor focus. Bij een kleiner wordende afzet- of arbeidsmarkt moet je juist durven kiezen en focus hebben. Bijvoorbeeld door de doelgroep te herdefiniëren. Ervaring in andere krimpgebieden leert dat juist initiatieven met focus succesvol zijn.

‘to-do list’ voor ondernemers

Naast deze randvoorwaarden is het verstandig de principes van gebiedsontwikkeling in algemene zin te doorlopen. Stel jezelf als ondernemers en initiatiefnemende partijen altijd de vraag: wat zijn de ontwikkelingen in het gebied? Wat is van oudsher de signatuur van een gebied en biedt dit aanknopingspunten voor de toekomst? Bepaal vervolgens wat je als ondernemer of gelegenheidscoalitie staat te doen. Loop kort gezegd onderstaande ‘to-do list’ door:

- Omschrijf het gebied
- Typeer zijn/haar huidige identiteit
- Leer van de historie
- Wat zijn de huidige waarden
- Typeer de nieuwe identiteit; wie willen we zijn, waarin willen we ons onderscheiden?
- Wat is de waardecreatie die we beogen?
- Maak een business case
- Bepaal wie belanghebbenden zijn
- Bepaal de verantwoordelijkheden en bevoegdheid
- Kies! Maak duidelijk dat je iets gaat ondernemen en voer het ook uit

Met een gedegen analyse waarover in brede zin consensus bestaat, kunnen ondernemers en gelegenheidscoalities richting kiezen en langjarige initiatieven aangaan.

Tot slot

De aanpak voor krimp staat niet op zichzelf en kan alles overziend niet zonder a) lokale bewustwording, b) regionale bestuurskracht, c) een gezonde bekostigingssystematiek en d) een realistisch plan.

Krimp is daadwerkelijk succesvol om te zetten in een nieuwe, andere toekomst voor een gebied. En daarmee in economische kansen voor het bedrijfsleven. De voorbeelden uit de praktijk (zie kader) laten dit zien. Krimp is echter nooit door een individu alleen te beïnvloeden. Samenhang en een gemeenschappelijke drang maken dat in gebieden specifieke economische ontwikkelingsplannen succesvol kunnen worden.

Tijdens de bijeenkomst in Westerlee werd duidelijk dat krimp het beste als businesscase door het bedrijfsleven en partners kan worden benaderd. Als dat gebeurt, is de bereidheid samen aan de slag te gaan bij iedereen aanwezig.